Referenda
Uit Participatiewiki
Inhoud |
Het referendum
Het referendum is een vorm van directe democratie waarbij een wet of verordening ter goedkeuring wordt voorgelegd aan de kiezers. 'Directe democratie' staat hier tegenover 'vertegenwoordigende democratie', waarbij de verkozen vertegenwoordigers van het volk de wetten maken of goedkeuren. Geen enkel land wordt exclusief bij referendum bestuurd. Het referendum vormt altijd een aanvulling voor de vertegenwoordigende democratie. Door de band genomen is een referendum juridisch bindend voor de overheden die het uitschrijven. Zij worden geacht de uitslag ervan te respecteren, én er zo nodig ook uitvoering aan te geven. Toch bestaan er ook niet-bindende 'volksraadplegingen'. Wereldwijd vonden al meer dan achthonderd nationale referenda plaats. Ruim de helft daarvan werd georganiseerd in Zwitserland, het enige land waar het referendum een structureel onderdeel uitmaakt van de besluitvorming en waar alle mogelijke maatschappelijke vraagstukken aan bod kunnen komen in een referendum.
Waarover gaan referenda?
De laatste decennia worden er meer en meer referenda gehouden, ook in landen die voordien geen referendumtraditie kenden. De meest voorkomende onderwerpen zijn: territoriale kwesties, het aannemen van een nieuwe grondwet of verdragrechtelijke verplichtingen, of ethische kwesties als abortus. In bepaalde landen of deelstaten gelden inhoudelijke beperkingen op kwesties die bij referendum beslecht kunnen worden; bijvoorbeeld een verbod op referenda inzake belastingen, begrotingen, minderheidsrechten. Slechts vier landen hebben tot nog toe geen enkel nationaal referendum op hun conto: India, Israël, Japan en de Verenigde Staten. Verschillende deelstaten in de VS kennen wel een rijke referendumtraditie.
Wie neemt het initatief?
Het initiatief voor een referendum kan uitgaan van de regering, het parlement, de president of het volk. Waar ze bestaan zijn dergelijke volksinitiatieven echter niet erg frequent en zeker niet zo succesvol. Zelfs in Zwitserland moet het burgerinitatief het vaak afleggen tegen de regeringsvoorstellen. De burgers brengen via het 'volksinitiatief' wel regelmatig een thema op de politieke agenda, maar de regering komt meestal met een (afgezwakt) tegenvoorstel.
Risico's
Een nieuwe evolutie in regio's waar referenda frequent voorkomen, is dat ze ook een instrument worden van lobbygroepen. Er zijn zelfs bedrijven die met inzet van aanzienlijke budgetten en het uitbesteden aan betaalde medewerkers van het inzamelen van de vereiste handtekeningen, de besluitvorming naar hun hand proberen te zetten. Dit laatste geeft dan wel aan dat het referendum als instrument van agendasetting toch wel succesvol blijkt.
In 19 staten van de VS werden door conservatieve lobby's deelstatelijke referenda gehouden om het homohuwelijk te verbieden. Eigenlijke streefdoel is een grondwettelijk verbod. Doorgaans werd het homohuwelijk met grote meerderheid verworpen. Hier rijst de vraag naar de positie van minderheden in een stelsel van directe democratie.
Referenda in België
In België werd in de geschiedenis slechts één referendum georganiseerd, met name in 1950 over de zogeheten 'koningskwestie'. De bevolking werd gevraagd of het wenselijk was dat koning Leopold III na Wereldoorlog II zou kunnen terugkeren naar België om zijn funcite weer op te nemen. Met de uitslag van deze volksraadpleging werd echter geen rekening gehouden, voornamelijk omdat Vlaanderen en Wallonië erg verschillend stemden. Sedertdien ligt het instellen van een referendum in België gevoelig. Grondwetsspecialisten menen dat de Belgische grondwet het instellen van een referendum in de weg staat.
Gemeentelijke en provinciale volksraadplegingen in België
Sinds 1997 maakt een Grondwetswijziging de instelling van een gemeentelijke en provinciale volksraadpleging wel mogelijk. De nieuwe gemeentewet en het Vlaams gemeentedecreet regelen de modaliteiten van dergelijke gemeentelijke volksraadplegingen. Recent hebben actiecomités in Antwerpen een volksraadpleging omtrent de Oosterweelverbinding afgedwongen.