Sociaal-culturele armoedebestrijding
Uit Participatiewiki
Sociaal-cultureel volwassenenwerk wil bijdragen aan een inclusieve en solidaire samenleving, met als uitgangspunt participatie voor en van iedereen. Sociaal-cultureel volwassenenwerk is bijgevolg onvermijdelijk een partner in de strijd tegen armoede en sociale uitsluiting.
Inhoud |
De lange weg naar gelijke kansen
Akkoord, de markt en het beleid zijn in belangrijke mate verantwoordelijk voor het ontstaan en het voortbestaan van armoede en sociale uitsluiting. Laat politici en sociale partners het dan maar oplossen, kan je denken. Maar de geschiedenis leert ons dat veel pogingen uit die hoek om armoede te bestrijden nieuwe vormen van sociale uitsluiting met zich meebrengen. En dat armoede ten gronde bestrijden onmogelijk is van de ene dag op de andere. Moeten we in immobilisme vervallen? Ik denk het niet. In de sector van het sociaal-cultureel volwassenenwerk zijn we het gewoon om naar de samenleving te kijken als een historisch proces. Maatschappelijke uitdagingen en sociale problemen, waaronder armoede, kunnen niet binnen de grenzen van concrete en planmatige veranderingsacties ‘opgelost’ worden. Dat weten we al langer. Met sociaal-culturele initiatieven kunnen we wel reeds ingezette en in te zetten ontwikkelingen in de samenleving ondersteunen. Op die manier bekeken, lossen ook sociaal-culturele praktijken in strijd tegen armoede het armoedeprobleem niet in één vingerknip op. Maar ze kunnen wel bijdragen tot ontwikkelingen in onze samenleving in de richting van een grotere maatschappelijke gelijkheid met mogelijkheden voor iedereen om een menswaardig bestaan te leiden. Geen positie innemen ten aanzien van de armoedeproblemen in onze samenleving lijkt me overigens geen optie voor een sector die op de naad tussen individu en samenleving en met als missie een inclusieve en solidaire samenleving maatschappelijk gewenste veranderingen voor ogen houdt.
Ruimte voor een sociaal-cultureel offensief
Pleitbezorgers van de actieve welvaartstaat beschouwen ‘een degelijke job’ als de beste weg uit en een garantie tegen de armoede. De nadruk in het heersende debat over armoede ligt dan ook erg sterk op activering en arbeidsmarkt. Maar werk alleen brengt geen voldoende oplossing. Onderzoekers stelden weliswaar vast dat op korte termijn tewerkstelling de kans gevoelig verhoogt om uit armoede te raken. Maar het verzekeren van minimumkwalificaties levert meer duurzame effecten op in de strijd tegen armoede (De Blander, Nicaise en Van Den Broeck, 2005). Een pleidooi voor meer investeringen in onderwijs, volwasseneneducatie en bij uitbreiding ook het informeel leren. Personen in armoede zelf vinden op hun beurt sociale netwerken en verbetering in emotioneel welzijn en relaties met partner, kinderen, familie en vrienden belangrijker dan arbeid en onderwijs (Thys e.a., 2004).
Besteden we in de strijd tegen armoede naast aandacht voor (arbeidsmarkt)activering aandacht aan informeel leren en het ondersteunen van sociale netwerken, dan komt ook het sociaal-cultureel volwassenenwerk nadrukkelijk in het vizier. De roep om een levendig sociaal-cultureel leven, waar mensen – ook mensen in armoede – eigen projecten aanpakken en ageren past in dit kader. Naast inzet op de grote systemen als de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid is er ook ruimte voor een sociaal-cultureel offensief.
Sociaal-cultureel volwassenenwerk drie keer uitgedaagd
Sociaal-culturele participatie
Sociaal-culturele volwassenenwerk kan het recht op vrije tijd openen en kansen bieden aan mensen in armoede om te participeren aan het eigen sociaal-culturele aanbod. Op die manier kan het sociaal-cultureel volwassenenwerk sociaal isolement helpen doorbreken. Maar het sociaal-cultureel volwassenenwerk moet dan wel zelf inclusief werken. Ondanks vele inspanningen blijft het sociaal-cultureel volwassenenwerk in belangrijke mate een middenklassenfenomeen. Het verenigingsleven kampt met een participatiekloof tussen hoog- en laagopgeleiden. De invloed van het onderwijsniveau wordt steeds sterker, het risico op sociale uitsluiting en niet-participatie van laaggeschoolden steeds groter (Smits & Elchardus, 2009). De participatie aan het sociaal-cultureel werk weerspiegelt onze hedendaagse duale samenleving met winnaars en verliezers. Het sociaal-cultureel werk bereikt in hoofdzaak de grote middengroep in de samenleving (bij benadering 70%) en in veel mindere mate mensen die in armoede en sociale uitsluiting leven (bij benadering 20%), noch de happy few van zeer rijke mensen (bij benadering 10%). Die laatste groep kan zich op zowat alle levensdomeinen op eigen kracht omkaderen en is daardoor vrij onafhankelijk van collectieve voorzieningen en acties. Meer participatie van wie vandaag niet of weinig participeert, gaat samen met het openbreken en verruimen van de dominante middenklassencultuur (Geldof en Driessens, 2008).
Maatschappelijke participatie
Het sociaal-cultureel volwassenenwerk kan ook sociale uitsluiting wegwerken of maatschappelijke participatie op andere domeinen dan dat van de vrije tijd bevorderen. Het sociaal-cultureel werk speelt traditioneel haar rol op de naad tussen individu en samenleving en houdt daarbij veranderingen voor ogen in de richting van een solidaire en inclusieve samenleving. Deze ambities reiken verder dan het domein van de vrije tijd. Om die ambities waar te maken, ondersteunt het sociaal-cultureel volwassenenwerk ook actief veranderingsprocessen op andere levensdomeinen. Onder meer op de domeinen werk, onderwijs, huisvesting en gezondheid zijn specifieke mechanismen verantwoordelijk voor de uitsluiting van mensen. Op die domeinen kan het sociaal-cultureel volwassenenwerk als deskundige partner individuele en maatschappelijke veranderingen ondersteunen en zo concrete uitsluitingmechanismen counteren.
Het maatschappelijk debat
Anne Van Lancker, voormalig lid van het Europees parlement voor de sp.a, mist een aantal dingen in het Belgische en Europese armoedebeleid (in Brumagne, 2002) : “een antwoord op de vraag hoe het komt dat een samenleving er nooit in lukt kansarmoede uit te bannen, maar ze integendeel zelf genereert. Kunnen we dan bij wijze van spreken geen zand in de motor van de economie strooien, zodat ze zichzelf zou corrigeren? Er moet meer gebeuren dan de pogingen om armen weer te laten aansluiten. We moeten veel meer op voorhand de vraag stellen of dit soort economie en dit type van economische groei niet tot uitsluiting zal leiden.” Sociaal-cultureel volwassenenwerk dat dit soort vragen stelt en in de publieke aandacht plaatst, neemt een betekenisvolle rol op in de strijd tegen armoede en sociale uitsluiting. Sociaal-cultureel volwassenenwerk kan, moet met andere woorden ook structurele oorzaken van armoede benoemen, alternatieven formuleren en zo de samenleving bewegen tot gewenste verandering. Sociaal-cultureel volwassenenwerk dat standpunten inneemt in publieke en politieke discussies, dat standpunten van anderen en de consequenties ervan zichtbaar maakt, weegt op het maatschappelijk debat over armoede. De inzet van het sociaal-cultureel volwassenenwerk in het maatschappelijk debat is niet vrijblijvend, maar gericht op een meer sociaal rechtvaardige samenleving.
Zelf initiatief nemen?
Wil ook jij je werking openstellen voor mensen in armoede? Plan je interventies om sociale uitsluiting in onze samenleving tegen te gaan? Ben je erop gebrand om mee het maatschappelijk debat over armoede en sociale uitsluiting te voeren? Neem dan een kijkje op wiki.socius.be/wiki/Categorie:Armoedebestrijding. Je vindt er bouwstenen voor een visie, inspiratie in leerrijke praktijken, een overzicht van organisaties die je kunnen steunen en inspirerende literatuur.
Heb je zelf tips of relevante praktijkervaring? Laat het ons weten! Via wiki.socius.be/wiki/Categorie:Armoedebestrijding kan je kennis en ervaring delen met andere sociaal-cultureel werkers.
Literatuur
Brumagne, A. (2002). Anne Van Lancker. Je kan niet spreken over armoede zonder het te hebben over rijkom. In A. Brumagne, J. Dewulf, J. Rasking, J. Vandaele & M. Van de Looverbosch (Red.), De armoede uitgedaagd. Interviews over armoede en uitsluiting (pp. 73-82). Leuven: Acco.
De Blander, R., Nicaise, I. & Van Den Broeck, G. (2005). Maatschappelijke keuzen, structurele armoede en sociale kost. Leuven: KULeuven – HIVA.
Geldof, D. & Driessens, K. (2008). Over culturele armoede, armoedecultuur en betrokkenheid. Reflecties over participatie aan en het recht op (eigen?)cultuur. Momenten, (2), 20-28.
Smits, W. & Elchardus, M. (2009). Vlaanderen sociaal bekabeld. In: Vanderleyden, L.,
Callens, M. & Noppe, J. (Red.), De sociale staat van Vlaanderen 2009 (pp. 235 – 278). Brussel: Studiedienst van de Vlaamse Regering.
Vos, I. (2003). Cultuurparticipatie en maatschappelijk kwetsbare groepen. Brussel: CultuurNet Vlaanderen.