Vrijplaatsen en Pioniersactiviteiten
Uit Participatiewiki
Participatieniveau= cocreëren + zelfbeheer
Inhoud |
Inleiding
Binnen het domein van de ruimtelijke planning bestaat er een specifieke vorm van doe-participatie die draait rond het tijdelijk gebruiken en proefondervindelijk ontwikkelen van openbare plaatsen. Formele participatie is in dit verband vaak geïnspireerd door een al bestaand fenomeen binnen de stedelijke samenleving: met name de ‘spontane’ totstandkoming van zogenaamde vrijplaatsen.
Vrijplaatsen en tijdelijk gebruik
Vrijplaatspraktijken zijn activiteiten die tijdelijk ongebruikte ruimtes (‘non-plaatsen’) animeren of toeëigenen. Deze lokale vrijplaatsen zijn gemaakt en gedomineerd door hun gebruikers. Als broedplaatsen van nieuwe ideeën staan ze open voor veranderingen en een breed pallet aan activiteiten.
Discussie tussen ‘spontane’ en ‘geïnstitutionaliseerde’ participatie
Klassiek werpen vrijplaatsen de vraag op of participatie al dan niet georganiseerd dient te worden vanuit de overheid en de al bestaande instellingen. In tegenstelling tot ‘spontane participatie’ zijn het terrein en de mogelijke uitkomsten bij ‘geïnstitutionaliseerde participatie’ al stevig afgebakend door de overkoepelende structuur en de geplande setting. De ‘spontane’ vorm van participatie daarentegen is het resultaat van een tijdelijke volksmobilisatie of vereniging van gelijkgestelde mensen rond een gemeenschappelijk doel. Onder de voorstanders van deze laatste aanpak bestaat er veel scepticisme over geïnstitutionaliseerde projecten. Eén van hun argumenten luidt dat wanneer maatschappelijke leiders en instellingen behartigers worden van een specifiek belang, ze hun band met het algemeen belang dreigen te verliezen. Een ander vaak gehoord argument is dat wanneer geïnstitutionaliseerde participatie daarenboven technocratisch is, ze het privilege dreigt te verworden van professionele experts en hun kennis. Wat ten koste zou kunnen gaan van de inbreng van de lokale gemeenschap, hun wensen, hun dagdagelijkse kennis en verzuchtingen. Er kan echter ook een spanningsveld optreden tussen enerzijds geclaimde vertegenwoordiging van een klein groepje enthousiastelingen, en anderzijds de maatschappelijk afspiegeling en de publieke verantwoording van deze groep.
Niettegenstaande dat vrijplaatsen een ongeplande en spontane stedelijkheid kunnen promoten, draaien ze niet louter en alleen om het in vraag stellen van top-down participatie, maar eveneens rond het aan de kaak stellen van eenzijdig functionele benaderingen binnen de planningspraktijk. Vrijplaatsen pleitten voor een interdisciplinaire aanpak van het lokaal beleid, voor een doe-het-zelf en test-het-uit-methode en in die zin voor een openstelling van technische expertise naar een bredere maatschappelijke formulering van kennis.
Sterke punten
- Mensen nemen deel vanuit hun eigen interesseveld, engagement en vrijetijdsbeleving.
- De methode engageert mensen in een actief proces om bepaalde mogelijkheden in hun buurt, stad en gemeente praktisch uit te testen.
- Niet alleen denkers of spraakwatervallen maar ook doeners kunnen participeren.
- De deelnemers kunnen zonder technische en/of professionele achtergrond op basis van hun eigen inzichten participeren.
- Een nieuwe manier van kijken kan aanzetten tot de creatie van nieuwe ideeën zowel voor de deelnemers als voor professionals, politici en de voltallige lokale gemeenschap.
Zwakke punten
- De deelnemersgroep is niet altijd representatief voor de totale bevolking. (wat het resultaat is van een spanningsveld tussen ‘diversiteit en creativiteit’ versus ‘representativiteit’)
- Er dreigt een probleem van verantwoording wanneer de ideeën niet gekaderd worden door het algemeen belang en bij een gebrek aan democratische controle. -Het is moeilijk om die personen te motiveren tot deelname die zelden of nooit participeren aan het verenigingsleven of maatschappelijk debat.
- Een ander mogelijk probleem stelt zich wanneer het initiatief politiek gerecupereerd wordt door bepaalde maatschappelijke of politieke instituties waardoor het zijn spontaniteit en ‘onschuldigheid’ dreigt te verliezen, wat net sterk drempelverlagend kan werken.
- De georkestreerde organisatie van vrijplaatsen kan dienen als een besparend alternatief voor de lokale overheden, waardoor zij niet langer de verantwoordelijkheid opnemen voor de aanpak van in onbruik geraakte plaatsen.
- Creatieve milieus zijn niet het resultaat van top-down planning maar komen eerder voort uit een gebrek aan planning. Daarom is het moeilijk om informele ontmoetingsplaatsen en complexe creatieve clustering te laten plaatsvinden in vastgelegde broedplaatsen. Daardoor vergt deze aanpak een zekere vrijheid, weg van democratisch controle en legitimiteit.
Praktijkvoorbeeld: pioniersactiviteiten in Berlijn
Achtergrond
In 2008 stopten alle luchtvaartactiviteiten op Tempelhof in Berlijn. Hierdoor kwamen 386ha vrij voor een grootschalig ontwikkelingsproject aan de rand van het stadscentrum. In 2010 werd de groene ruimte opengesteld voor het publiek desondanks dat het parklandschap nog niet volledig gepland was. Men wil immers de site gradueel ontwikkelingen. De burgers en het middenveld kunnen bijdragen tot het officieel planningsproces via participatie in o.a. de ‘pionierprojecten’. De stadsplanners wouden inspelen op een lange traditie binnen Berlijn waarbij leegstaande ruimtes binnen de stad worden ingenomen door ‘organisch’ ontstane (interim-)activiteiten. Via dit project probeert men deze voor de eerste keer te integreren binnen het officiële planningsproces. Het achterliggende idee was om aan de ene kant, het lange tijdsbestek van de ontwikkeling te anticiperen, en aan de andere kant, de procesmatige en proefondervindelijke benadering van de ontwikkelaars te ondersteunen. Volgens Tempelhofer Freiheit “biedt het allerlei mogelijkheden aan mensen die geïnteresseerd zijn in het vormgeven van hun stad en het realiseren van hun eigen ideeën”.
Pioniersactiviteiten
Een aantal voorbeelden:
- Gemeenschappelijk tuinieren en stedelijke agricultuur: via een kennis- en doe-centrum probeert het project bruggen te slaan met sociale, culturele en biologische diversiteit, met participatieve stedenbouw, met stedelijke ecologie en consumptie, met voeding en gezondheid, en met solidariteit, integratie en burgerschap.
- Minigolfbanen gemaakt door 18 kunstenaars: deze trachtten natuur, kunst en technologie te combineren en mensen via interactie te sensibiliseren.
- Het project Vogelvrij (‘Vogelfreiheit’) organiseert op avontuur gerichte recreatieve activiteiten voor kinderen en jongeren. Door middel van een skateboard sculptuur, slappe lijnen, 'parkour' mogelijkheden, een BMX-track en een dans- en evenementenplatform. Het project heeft workshops rond o.a. graffiti, street art, theater, muziek, fotografie of film in haar aanbod.
- Dingadu is een ‘éénwielermanege’. Mensen kunnen er cursussen en activiteiten volgen. -De wetenschapswinkel probeert via de open setting van het park de dialoog tussen wetenschap en samenleving te intensifiëren.
Meer voorbeelden op tempelhoferfreiheit.de
Uitwerking pioniersproject
- De evaluatie van sommige pioniersactiviteiten heeft geleid tot een aantal praktische wijzigingen van de huidige organisatie van de site. De focus ligt hier vooral in het ontmijnen van conflicten tussen activiteiten waarbij men bepaalde zones voorbehoud voor specifieke doelgroepen. Of de uiteindelijke plannen effectief beïnvloed zullen worden zal de toekomst moeten uitwijzen. Desalniettemin stellen de planners dat hoewel de activiteiten als tijdelijk geconcipieerd zijn, ze permanent kunnen worden indien ze succesvol zijn.
- Uiteindelijk zijn het voornamelijk al bestaande verenigingen die de pioniersactiviteiten organiseren. Bovendien kan het hele pioniersproject bekeken worden als erg geïnstitutionaliseerd. Zo moeten de voorgestelde pioniersactiviteiten voldoen aan de al vooropgestelde ontwikkelingsthematieken van het park. Bovendien moeten ze een jury passeren die is samengesteld uit vertegenwoordigers van de officiële instellingen van de stad. Dit kan gezien worden als een vorm van democratische controle maar kan ook worden bekeken als een ondermijning van de creativiteit en spontaniteit van het initiatief. De vraag is welke alternatieve pistes onderzocht en lokale initiatieven gesteund zullen worden. Toch slagen de pioniersprojecten erin om een aantal proteststemmen mee te laten participeren. Zo zijn er een aantal mensen van ‘Squat Tempelhof’ actief rond ecologisch tuinieren in gemeenschapsverband. Zij gebruiken dit forum eveneens om hun misnoegen over de toekomstplannen te uiten.
- De pioniersactiviteiten moeten zelfvoorzienend zijn en dienen een huur te betalen aan de stad. Die kan ook symbolisch zijn in het geval dat het project door de jury beschouwd wordt als sociaal belangrijk. Momenteel zijn er weinig investeringen in de infrastructuur van het park aangezien men wacht met investeringen tot de definitieve ontwikkeling in 2017. De pioniersprojecten kunnen dus ook gezien worden als een goedkope oplossing van de stad. Daar tegenover staat de argumentatie dat de tijdelijke activiteiten een noodzakelijke maatschappelijke tijdsbrug slaan tussen de beslissings- en de uitvoeringsfase. Vele mensen zijn er actief en aangetrokken tot de site op allerlei manieren. Ze dienen dus niet enkel als visvijvers voor nieuwe ideeën of als een goedkope oplossing van korte duur.
Meer informatie en referenties
Groth, J. & Corijn E. (2005). Reclaiming Urbanity: Indeterminate spaces, informal actors and urban agenda setting. A case study in Helsinki, Brussels and Berlin. Urban Studies, 42(3), 511-534.
Van Parijs, S. (2011) Architecture of power in socio-spatial planning processes: the image of the network in relation to urban planning and politics. Case studies of parks in Ghent, Antwerp and Berlin. (MA thesis, UNICA Euromaster in Urban Studies 4Cities.eu, Brussels)
Senatsverwaltung für Stadenwicklung (2009). Das Grüne Berlin. The Green Berlin. Berlin. Senatsverwaltung für Stadenwicklung (2010). Imagine Tempelhof. Towards the city of tomorrow. Berlin.
Website TempelhoferFreiheit.de [Retrieved September 1, 2011, from http://www.tempelhoferfreiheit.de]